دستیابی به تمامیت رشد و تکامل کودک

اهمیت سال‌های طلایی اولیه زندگی (۰ تا ۳ سال)

چرا رشد و تکامل کودک یک حق اساسی است؟

دستیابی به تمامیت رشد و تکامل از اجزای اولیه و بنیادین حقوق کودک به شمار می‌رود. دوران کودکی، به‌ویژه سه سال اول زندگی، دوره‌ای بسیار حیاتی، حساس و غیرقابل بازگشت در مسیر رشد و تکامل کودک است. هرگونه غفلت در این بازه می‌تواند پیامدهای پایدار و بلندمدت بر سلامت جسمی، روانی و شناختی کودک داشته باشد.

نقش تغذیه در رشد و تکامل مغز کودک

تغذیه مناسب شرط لازم برای رشد کودک است، اما شرط کافی نیست. تغذیه مطلوب، فرصت تکامل را فراهم می‌کند:

• حدود ۶۰٪ انرژی دریافتی کودک در سال اول زندگی توسط مغز مصرف می‌شود

• این میزان در سه‌سالگی به حدود ۳۰٪ کاهش می‌یابد

با این حال، رشد و تکامل کامل کودک تنها با تغذیه مناسب حاصل نمی‌شود.

عوامل محیطی مؤثر بر تمامیت رشد و تکامل کودک

برای دستیابی به رشد و تکامل کامل، کودک نیازمند مجموعه‌ای از شرایط حمایتی است، از جمله:

• محیطی امن، آرام و پرمحبت

• امنیت روانی و ارتباط عاطفی پایدار

• توجه و مراقبت خانواده‌ای دلسوز

• خانه‌ای تمیز و عاری از خطر

• فرصت بازی، یادگیری و اکتشاف

• محافظت در برابر بیماری‌ها و حوادث

• دسترسی به مراقبت‌های پزشکی به‌موقع

اهمیت این عوامل در سال‌های اولیه زندگی به‌مراتب بیشتر و تعیین‌کننده‌تر است.

تأثیر سه سال اول زندگی بر آینده کودک

پرورش صحیح کودک در سه سال اول عمر تأثیر مستقیم و عمیقی بر موارد زیر دارد:

• رفتار اجتماعی

• ضریب هوشی (IQ)

• توانمندی‌های شناختی

• قدرت سازگاری در طول زندگی آینده

کودکی که به‌خوبی تغذیه شده و به‌درستی مراقبت می‌شود:

• پرانرژی است

• کنجکاو است

• تمایل به یادگیری دارد

• از بازی کردن لذت می‌برد

نقش والدین در کیفیت رشد و تکامل

هرچه کیفیت مراقبت والدین—به‌ویژه در سه سال اول زندگی—بهتر باشد، رشد و تکامل کودک نیز به همان میزان مطلوب‌تر خواهد بود.

عوامل کلیدی شامل:

• آگاهی مراقبت‌کننده

• توانایی و ظرفیت نگهداری کودک

• حمایت سایر اعضای خانواده

نقش شیر مادر و تماس بدنی

تغذیه با شیر مادر و در آغوش کشیدن کودک، نخستین و اساسی‌ترین گام‌ها در رشد:

• جسمی

• روانی

• عاطفی کودک

آغاز تکامل از لحظه تولد

نشانه‌های تکامل از لحظه تولد قابل مشاهده‌اند. نوزاد از بدو تولد با استفاده از حواس پنج‌گانه خود محیط اطراف را شناسایی می‌کند:

• شنوایی: تشخیص صدای مادر بلافاصله پس از تولد

• بینایی: توجه به چهره‌ها

• بویایی و چشایی: ترجیح مزه شیرین و بوهای ملایم

• لامسه: نیاز شدید به لمس و در آغوش گرفته شدن

برخلاف تصور رایج، نوزادان دچار سردرگمی نمی‌شوند، بلکه فعالانه در حال یادگیری‌اند.

اهمیت سال اول زندگی

سرعت رشد و تکامل در سال اول زندگی از هر دوره‌ای در طول عمر انسان بیشتر است. هرگونه تأخیر یا بی‌توجهی در این دوران می‌تواند غیرقابل جبران باشد.

کودک برای دستیابی به تمام ظرفیت تکاملی خود نیازمند:

• مراقبت عاطفی

• پاسخ‌دهی پرمحبت اطرافیان

• فرصت استفاده از توانایی‌هایش

دوره حساس تکامل (Critical Period)

در سال‌های اولیه زندگی، دوره‌ای حساس وجود دارد که طی آن:

• رفتار

• عواطف

• انگیزش

به‌طور بنیادی شکل می‌گیرند. بی‌توجهی یا بدرفتاری در این دوره می‌تواند اثرات عمیق و ماندگاری بر درک و رفتار کودک در آینده داشته باشد.

کودک ۱ تا ۳ ساله: سن ماجراجویی

کودکان یک تا سه ساله:

• پرجنب‌وجوش

• کنجکاو

• مشتاق کشف و یادگیری‌اند

این سن به‌درستی «سن ماجراجویی» نامیده می‌شود. کودک در این مرحله:

• راه رفتن، دویدن و پریدن را می‌آموزد

• سؤال می‌پرسد و پاسخ می‌دهد

• احساسات خود را بیان می‌کند

• مسائل ساده را حل می‌کند

سرعت تکامل در کودکان متفاوت است، اما الگوی تکاملی یکسان می‌باشد.

تکامل حرکتی کودک

اصول کلی

• تکامل حرکتی از سر و گردن آغاز می‌شود و به‌تدریج به پاها می‌رسد

• ابتدا عضلات بزرگ و سپس عضلات ظریف تکامل می‌یابند

مراحل شامل:
کنترل سر → غلطیدن → نشستن → چهاردست‌وپا رفتن → راه رفتن

نقش بازی در تکامل حرکتی

بازی یکی از مؤثرترین روش‌ها برای:

• رشد حرکتی

• تکامل مغز

• یادگیری مهارت‌های جدید

کلید تکامل حرکتی کودک:
تمرین مداوم + تشویق والدین + محیط امن

توصیه‌های عملی برای تقویت تکامل حرکتی

• کمک به نشستن در ۳–۴ ماهگی

• بازی دادن دست‌ها و پاها

• تشویق به نشستن از حالت خوابیده

• همراهی کودک در خزیدن، چهاردست‌وپا رفتن و راه رفتن

• فراهم کردن اشیاء مناسب برای حرکات ظریف:

  • برداشتن اشیاء کوچک

  • خط‌خطی کردن

  • انداختن اشیاء در ظرف

  • نخ کردن مهره‌ها

  • بستن بند کفش

تکامل حرکات ظریف و استقلال کودک

با رشد مهارت‌های دستی:

• کودک می‌تواند در تغذیه، شست‌وشو و لباس پوشیدن مشارکت کند

• حس استقلال و اعتمادبه‌نفس تقویت می‌شود

تعیین راست‌دست یا چپ‌دست بودن به‌تدریج مشخص می‌شود و نباید به کودک تحمیل شود.

تکلم و حرف زدن کودک

نقش والدین در رشد زبان

کودکان چگونه حرف زدن را یاد می‌گیرند؟

کودکان از طریق شنیدن یاد می‌گیرند. سال اول زندگی، حیاتی‌ترین دوره برای یادگیری زبان است.

• درک زبان قبل از تولید گفتار رخ می‌دهد

• اولین کلمات معمولاً بین ۱۲ تا ۱۸ ماهگی گفته می‌شوند

• حرف زدن نامفهوم و صحبت با خود، بخشی از تمرین طبیعی زبان است

چگونه با کودک صحبت کنیم؟

• تماس چشمی مستقیم

• استفاده از نام کودک و اشیاء آشنا

• صحبت درباره فعالیت‌های مورد علاقه کودک

• گوش دادن فعال

• هم‌قد کودک شدن هنگام صحبت

• تصحیح غیرمستقیم، نه سرزنش

• تشویق کودک به پاسخ دادن

هرچه کودک بیشتر تشویق به صحبت شود، زبان را سریع‌تر و بهتر می‌آموزد.

                                                                                      الهه باوند پور

                                                              کارشناس برنامه کودکان مرکز بهداشت شهرستان کرمانشاه

منبع :http://khc.kums.ac.ir/fa/kanavade/educatin/kids

امکان انجام تست غربالگری تکامل کودکان در سن زیر 5 سال در وب سایت www.ninitest.com فراهم شده است 

ثبت نام کنید